۱. علی محمد سعادتی- فارغ‌التحصیل دکتری شهرسازی، شهردار منطقه ۱۲
۲. مصطفی حسینی کومله- دانشجوی دکتری شهرسازی، معاون برنامه‌ریزی شهرداری منطقه ۱۲
۱- amsaadati@gmail.com
2- mostafa_name@yahoo.com

علی محمد سعادتی
مصطفی حسینی کومله

مقدمه
منطقه ۱۲ شهرداری تهران، در مقام هسته تاریخی پایتخت، با در بر گرفتن تمامی حصار صفوی و بیش از ۷۰ درصد حصار ناصری، قلب تاریخی شهر تهران محسوب می‌شود. از ویژگی ‌های منحصر بفرد این منطقه، وجود مراکز تاریخی، سیاسی، اقتصادی، آموزشی و مذهبی در آن به صورت توامان می باشد. مرور تاریخ توسعه و شکل گیری شهر تهران، گواه آن است که قلب تاریخی تهران، شهری کامل با همه وجوه و شئون زندگی شهری است. هم ‌پیوندی در ابعاد مختلف زندگی اعم از سکونت، فعالیت، فراغت و عبادت، و نیز ایجاد تعادل میان آنها عامل شکل دهنده هویتی منسجم و یکپارچه، در قالب یک سیستم جامع و کارآمد است. طی سالیان گذشته، تغییر نقش و مقیاس شهر و نیز غلبه شأن فعالیت بر دیگر شئون زندگی شهری، سبب ایجاد اختلال در عملکرد مرکز تاریخی شهر تهران گردیده است.
تغییر شتابان شهر تهران پس از مبدل شدن به پایتخت و مواجهه با تجدد، بر هم ریختن تعادل زندگی شهری با غلبه تجارت بر سکونت، تغییر گسترده مقیاس ‌های شهری، و تبدیل بازار محلی شهر به بازاری ملی، از جمله عوامل ایجاد این اختلال کارکردی بوده است. مهاجرت ساکنان اصیل، افزایش بزه و ناامنی، شب‌ مردگی، ظهور فعالیت ‌های ناسازگار، کاهش تاب ‌آوری محلات و بازار تهران، توزیع نامتوازن خدمات و در نهایت تنزل منزلت و جایگاه اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی از جمله مواردیست که می‌توان در این خصوص به آنها اشاره نمود.
برنامه ارتقای کیفیت زندگی در چنین بستری، با رویکرد تقویت سکونت و توسعه گردشگری و با اتخاذ راهبرد طب سوزنی شهری در صدد احیای ارزش‌های مغفول مانده قلب تاریخی تهران برآمده است. در این راستا پس از انجام هدف‌ گذاری در زمینه های تخصصی مدیریت شهری، شامل «شهرسازی- معماری و زیرساخت شهری»، «خدمات و زیباسازی شهری»، «حمل و نقل و ترافیک شهری» و «اجتماع و فرهنگ شهری» با نگاهی همه جانبه و کل گرایانه به زندگی در شهر، اجرای پروژه‌ های شهری بر مبنای مشارکت را در دستور کار خود قرار داد.
برنامه ارتقای کیفیت زندگی در مرکز تاریخی تهران
ارتقای کیفیت عرصه عمومی شهر، در سایه برنامه‌ ارتقای کیفیت زندگی می‌کوشد تا با تغییر تصویر ذهنی ایجاد شده به جهت معضلات و مشکلات موجود در منطقه، به ایجاد یک شخصیت منحصر به فرد برای بافت تاریخی بپردازد. در چارچوب این برنامه، ارتقای کیفیت زندگی در مرکز تاریخی تهران با آغاز یک فرآیند بازآفرینی شهری بر پایه بهره ‌برداری مجدد و بازگرداندن فضاهای رها و گم شده به چرخه زندگی شهری و تشویق و ترغیب سرمایه‌گذاران بخش خصوصی به احیاء و بازبکارگیری بناهای ارزشمند تاریخی است. از این طریق، ارتقاء کیفیت کالبدی و منزلت اجتماعی توسط اعیان‌ سازی و ایجاد ارزش افزوده‌ اقتصادی تامین گردیده و ابعاد گوناگون زندگی شهری در مرکز تاریخی را متعادل می‌نماید.
از سوی دیگر، مطرح شدن ارتقای کیفیت محیطی به عنوان یک تقاضای عمومی، مدیریت شهری را بر اخذ گامی جدی در راستای حل مشکلات و چالش‌های مرکز تاریخی تهران مصمم نمود. گامی که توانست به طور غیرمستقیم بر رونق اقتصاد -گردشگری اثرگذار باشد و با اقتصاد سوداگرانه ای که به دنبال افزایش تراکم ساختمانی و گسترش بی مهابای بازار و فعالیت‌ های پشتیبان آن، ایجاد شده است، مقابله کند و از این طریق مشارکت بخش خصوصی و سازمان ‌های مردم ‌نهاد به منظور ارتقای شأن مرکز تاریخی شهر تهران را جلب نماید. با این نگاه، اهمیت توسعه گردشگری و لزوم ایجاد یک برند شاخص از محدوده تاریخی، در چارچوب برنامه ارتقای کیفیت زندگی در قلب تهران، سبب به کار بستن استراتژی توسعه و بهره‌برداری از عرصه عمومی گردید.
تدوین برنامه‌ ارتقای کیفیت زندگی با دو رویکرد اصلی توسعه گردشگری و تقویت سکونت اتفاق افتاد. اهداف و راهبردهای این برنامه با نگاه به اسناد فرادست در زمینه‌ های معماری و شهرسازی، توسعه و عمران، خدمات و زیباسازی، محیط زیست، حمل و نقل و ترافیک، و اجتماع و فرهنگ تنظیم گردیده است. از ویژگی ‌های مهم این برنامه اتکاء به رویکرد مشارکتی، پرهیز از مداخلات گسترده در بافت شهری و تأکید ویژه بر برنامه ریزی محله- محور است. در این نگاه، اگر بافت شهری یک ارگانیسم زنده و پویا تلقی شود، به شکلی تمثیلی می توان گفت که رویکرد طب سوزنی به عنوان جایگزین یک عمل جراحی گسترده، برای درمان بیماری این ارگانیسم زنده قرار گرفته است. این راهبرد، حرکت از پروژه های کلان مقیاس با نگاه بالا به پایین را به سمت شناسایی نقاط محرک احیای محلات و تعریف پروژه‌های خرد مقیاس محلی بر مبنای برنامه ریزی محله محور تغییر داد. توجه به لزوم حفظ هویت محلات، اصل مهمی بود که در استراتژی ‌های مدیریتی شهر تهران به فراموشی سپرده شده بود. تعریف پروژه ‌های کلان‌ مقیاسی که در مناطق مختلف شهر اجرا می‌شد، اما شاید در بسیاری از موارد ساکنین و کاربران آن محلات از آنها بهره‌مند نمی‌شدند.
ضمن تصویب برنامه اقدام محلی برنامه ارتقای کیفیت زندگی مرکز تاریخی تهران در شورای اسلامی شهر تهران در سال ۱۳۹۵، برخی پروژه ‌های پیشتاز بر مبنای برنامه اقدام یاد شده در سال‌های ۱۳۹۴ تا ۱۳۹۶ شامل بهسازی گذرهای تاریخی، پیاده مدارسازی معابر شهری، بازسازی دروازه‌ های تاریخی و نظایر آن به مرحله‌ی اجرا درآمد.
برنامه ارتقای کیفیت زندگی در مرکز تاریخی تهران زمینه‌ ساز برنامه ‌ریزی و اولویت‌ بندی اقدامات عملیاتی در حوزه ‌های کالبد شهری و انضباط شهری با هدف پاسداشت از میراث ملموس و معنوی و ذخایر فرهنگی شهر است. از راهبردهای این برنامه در بخش کالبد شهری و در حوزه «شهرسازی، معماری و زیرساخت شهری»، احیا، مرمت و ساماندهی بناها و اماکن تاریخی و تقویت بافت ارزشمند هویتی، زمینه‌ گرایى و هویت ارزشمند معمارى، توسعه زیرساخت ‌های حرکت پیاده، توسعه عرصه ‌های عمومی، و ایجاد سرزندگی، در بخش انضباط شهری در حوزه «خدمات و زیباسازی شهری»، ارتقای کیفیت ‌های محیطی و انتظام بصری و ساماندهی مبلمان شهری، در حوزه «حمل و نقل و ترافیک شهری»، افزایش ایمنى و آرام‌سازی، در حوزه « اجتماع و فرهنگ شهری»، ارتقاى امنیت محیطی، بسترسازى براى کارآفرینى و بهبود کسب و کار و توسعه صنعت گردشگرى و گذران اوقات فراغت است که نمونه ‌ای از هم پیوندی تمامی این حوزه‌ های با یکدیگر تجربه ارتقای کیفیت و بازآفرینی عرصه عمومی خیابان سی تیر می ‌باشد.
گام نخست این فرآیند، اجرای پروژه ‌های پیشتاز شامل بهسازی گذرهای تاریخی سی تیر، پامنار، امامزاده یحیی(ع)، و پیاده مدارسازی بازارچه شهید طرخانی، گذر حاجیها، آرام‌ سازی میدان بهارستان، چهارراه مخبرالدوله، چهارراه سرچشمه، چهارراه سیروس، احیاء و بازسازی دروازه‌ های تاریخی حضرت عبدالعظیم(ع) و دروازه‌ غار، احداث بوستان محلی امامزاده یحیی (ع) و … بود. اما گام دوم برنامه از سال ۱۳۹۷، تجربه ‌ای مشارکت‌ جویانه از فرآیند احیاء و بازآفرینی در قلب تهران را رقم زد که در نوع خود کم سابقه بود.
احیا و بازآفرینی مشارکتی محلات در مرکز تاریخی تهران
از جمله مبانی مهم در برنامه ارتقای کیفیت زندگی، اتکاء به مشارکت بخش‌ های مختلف در مسیر توسعه‌ شهری بود که با دستاوردهای ارزشمندی برای بافت تاریخی شهر تهران در منطقه ۱۲، روبرو بوده است. تسریع در اجرای پروژه ‌ها، صرفه جویی در هزینه ‌ها و نیز افزایش رضایتمندی و تعلق خاطر شهروندان از مهم ‌ترین این دستاوردها می‌باشد. مشارکت شهروندان در اجرای پروژه ‌های شهری مبتنی بر نظر، سلیقه و ذائقه آنها، بستر نظارت مردمی بر روند اجرای طرح‌ ها و نگهداشت آن‌ ها را به همراه داشته است. اتفاق مبارکی که مولود همدلی و همراهی مدیران شهری با مردم است.
با این رویکرد، گام دوم برنامه‌ ارتقای کیفیت زندگی در مرکز تاریخی تهران که از سال ۱۳۹۷ آغاز گردید، بر مبنای بازآفرینی مشارکتی محلات پیش گرفته شد. تجاربی نظیر مشارکت بخش خصوصی در احیای ابنیه تاریخی، همکاری شرکت‌ های دانش بنیان و اجتماع محلی در راه‌اندازی کسب و کارهای خانگی هوشمند، بهره‌ برداری از عرصه عمومی خیابان سی تیر با همکاری بخش خصوصی، کمپین چراغ ‌های روشن لاله‌زار، راه‌اندازی پویش ‌های مردمی در بازار تهران، حضور سمن ها و فعالان اقتصادی در نگهداری مراکز جامع کاهش آسیب ‌های اجتماعی و مقابله با اپیدمی کووید ۱۹ در همراهی با شهروندان از مثال ‌های بارز رویکرد مشارکت محور در فرآیند ارتقای کیفیت زندگی در قلب تهران می‌باشد.
از مصادیق خاص تبلور مشارکت مردمی در برنامه ارتقای کیفیت زندگی در قلب تهران، فرآیند احیای بناهای تاریخی با مشارکت سرمایه گذاران حوزه فرهنگ می باشد که تاثیر بسیاری بر تسری انگیزه‌ های حفاظتی بر همسایگان و تبدیل دانه‌ها به خوشه های احیا و امید به ترمیم تدریجی بافت را ایجاد نموده است.
فرآیند احیای مشارکت‌ جویانه بافت شهری با نگاه توسعه گردشگری و تقویت سکونت و با تمرکز بر دارایی ‌های شهرداری تهران از خانه گذر آقا موسی آغاز شد. خانه ‌ای که در کوچه ‌ای با همین نام قرار دارد. نام این کوچه در اولین نقشه شهر تهران که در سال ۱۲۷۵ خورشیدی، که توسط کرشیش ترسیم شد، به نام آقا موسی تاجر آمده‌ است. در آن نقشه، اسم کوچه اصلی «امین ‌الدوله» است که امروز نام «شهید خلیلی مفرد» گرفته‌است.
این بنا دارای پیشینه‌ قاجاری و یادگارهایی از دوره پهلوی است که در حال حاضر، در دو سطح زیرزمین و طبقه همکف،۳۷۰ متر مربع مساحت و حدود ۴۰۰ مترمربع زیربنا دارد. در زیرزمین شمالی دو خزینه با دیواره ‌های پوشش ساروج و در بالای خزینه ‌ها، دیوارها دارای نقوش آهک ‌بری هستند. این نقوش، پیش از شروع مرمت و بازسازی، سراسر زیر پلاستر سیمان و گچ پوشیده شده‌ بود، به گونه‌ای که صاحب قبلی خانه هم از این نقوش خبر نداشت. در طول سکونت دهه های در این خانه، بسیاری از زیبایی ‌های آن مستور شد. به عنوان مثال کف حیاط که از آجر نظامی بود با موزاییک و سیمان فرش ‌شد و نماهای سنگ حجاری ‌شده زیرزمین شرقی را با سیمان پوشاندند. در این دوره آب‌انبار را پر کردند و در و حاشیه سنگی آن را با سیمان پوشاندند.
فرآیند مرمت خانه اردیبهشت عودلاجان به عنوان یکی از املاک تحت تملک شهرداری به صورت واگذاری در قالب قراردادهای (BOT) به بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران حوزه فرهنگ (موسسه فرهنگی اردیبهشت عودلاجان) از اغاز سال ۱۳۹۸ آغاز گردیده و به رغم محدویت ‌های ناشی از شیوع بیماری کووید ۱۹ امروز به پایان رسیده و در حال بهره برداری در قالب موسسه فرهنگی اردیبهشت عودلاجان می‌باشد. در این سرمایه گذاری، گروهی از معماران و هنرمندان تراز اول حوزه‌ سینمای کشور با سرمایه‌گذاری بر روی یکی از بضاعت‌ های تاریخی شهر دستی به یاری بر آورده و گنجی پنهان را از دل فراموشی بیرون کشیده و زنگار از رویش زدوده اند.
احیا و بازآفرینی خانه‌ گذر آقاموسی، تاسیس موسسه فرهنگی در بافت تاریخی عودلاجان و به کارگیری ظرفیت معماران و هنرمندان در فرآیند مرمت و بهره برداری این بنای تاریخی و ارزشمند به طور مشخص نتایج ذیل را در برداشته است:
۱)جلب مشارکت بخش خصوصی در فرآیند مرمت و بهره برداری از این بنای واجد ارزش در بخش تخریب شده محله عودلاجان در دهه‌ ۸۰ و آغاز فرآیند جایگزینی مرمت و حفاظت به جای تخریب در بافت تاریخی.
۲) کشف ویژگی ها و ارزش های منحصر به فرد معماری در فرآیند مرمت بنا شامل کشف یک حمام تاریخی اختصاصی مدفون شده در طبقه زیرین به همراه آهک بری های قاجاری و گلخن و آتشدان به عنوان سیستم گرمایشی حمام، کشف حوض قدیمی از جنس ساروج در سطوح زیرین حیاط موجود و کشف یک چهارطاقی ارتباط دهنده بنا با ابنیه همجوار.
۳) تاثیر قابل ملاحظه‌ مرمت بنای یاد شده در مالکان همجوار بر پایه راهبرد طب سوزنی شهری.
به عنوان نمونه یکی از املاک همجوار علی ‌رغم نیت قبلی مالکان مبنی بر تخریب و نوسازی، پس از ملاحظه‌ این تجربه‌ موفق، مرمت بنای ارزشمند خود را آغاز نموده است.
۴) اعلام آمادگی سرمایه گذاران حوزه فرهنگ و هنر به مشارکت در فرآیند ساخت و احیای اراضی رها شده در محدوده‌ گذر برازجان.
استفاده‌ حداکثری از ظرفیت ارزش‌های تاریخی و مکانی خاطره انگیز با رویکرد توسعه گردشگری از یک سو در مقیاس فرامنطقه‌ای منجر به معرفی اماکن تاریخی منطقه به شهروندان تهرانی گردیده و از سوی دیگر در مقیاس محله محور منجر به افزایش امید به حضور و تقویت سکونت در محلات ارزشمند تاریخی منطقه گردیده است.
در حوزه‌ توانمندسازی مشارکتی جامعه‌ محلی، باتوجه به حضور زنان کارآفرین سرپرست خانوار در سطح محلات آبشار، ایران و دروازه شمیران در منطقه ۱۲، توانمندسازی آن ‌ها و تشکیل گروه نهادی برای رشد و ارتقای توانایی آنان در راستای رسیدن به استقلال مالی و پیدا کردن جایگاه اجتماعی در دستور کار قرار گرفت.
بهره‌ گیری از توانمندی‌ های یک شرکت دانش ‌بنیان در راه‌اندازی صفحات فروش آنلاین و برقراری پیوند میان این مجموعه (گروه دانش‌بنیان ذوق) و صاحبان مهارت و کسب و‌کارهای خرد با تلاش دفتر توسعه محلی، زمینه ‌ای برای شکل‌گیری مشارکتی کسب ‌و‌کار خانگی هوشمند با هدف توانمندسازی اجتماعی در قلب تهران گردیده است. دفتر توسعه محله ای آبشار، ایران و دروازه شمیران در راستای حل مشکلات مطرح شده، ابتدا با شناخت وضع موجود، نیازسنجی از افراد شناسایی شده در سطح محلات صورت گرفت. سپس گروه نهادی از زنان شاغل سرپرست خانوار و افراد کم‌ توان در سطح محلات تشکیل شد. پس از ارتباط ‌گیری با سمن ‌های فعال در حوزه کارآفرینی و حمایت از مشاغل دوره های آموزشی بر اساس اولویت‌ های آموزشی احصا شده و همچنین کارگاه های روانشناسی و اجتماعی براساس نیازهای افراد برای آنان برگزار گردید.
پس از جلب اعتماد و مشارکت افراد، در راستای افزایش توانایی آنان در فروش محصولات خود به صورت مجازی، ابتدا نحوه‌ کار با شبکه‌ مجازی اینستاگرام به آنان آموزش داده شد و همچنین نحوه‌ کار با سایر نرم افزارهای مرتبط جهت بهتر دیده شدن صفحات آنان به ایشان آموزش داده شد. همچنین کلاس ‌های رفع اشکال نیز به صورت مرتب با همکاری کارشناسان در دفتر توسعه برگزار گردید. سپس با معرفی شرکت دانش‌بنیان ذوق از سوی شهرداری منطقه ۱۲، همکاری با این شرکت و سایت حجره‌ ذوق صورت گرفت. با جلب مشارکت توسط این سایت و هماهنگی با مدیر عامل شرکت دانش بنیان ذوق، جهت هویت بخشی به محصولات کارآفرینان برای تمامی کارآفرینان لوگو و اسم برندی متناسب با محصولاتشان به صورت رایگان برای آنان طراحی گردید.
در نهایت باتوجه به اقدامات انجام شده پویشی تحت عنوان « من، پشتیبان من » در سطح محلات شکل گرفت که افراد نیازمند توانستند با مراجعه به دفتر توسعه محله پس از نیازسنجی توسط کارشناسان تمامی مراحل آموزش و دیگر اقدامات مورد نیاز جهت بهبود کسب و کار خود بهره مند شوند.
در این جهت اهم اقدامات صورت گرفته به شرح ذیل می باشد:

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.