امیرحسین پورجوهری، استادیار دانشگاه آزاد اسلامی

علیرضا محمودی، دانشجوی دکترای شهرسازی

مقدمه

طی چند دهه اخیر، شهر تهران با افزایش چشمگیر جمعیت رو به ‌رو بوده اسـت. ایـن افـزایش شهرنشـینی و در پـی آن اسـتفاده از زمین‌بر سکونتگاه های شهری بدون در نظر گرفتن توان ‌های محیطی، پیامـدهای ناگوار و تخریب محیط ‌زیست در تهران را به دنبال داشـته و تعـادل بـین شهر و محیط ‌زیست را مختل نموده است.
رود دره های شهری به‌ عنوان یکی از عناصر ساختار اکولوژیکی شهرها می‌توانند نقش مؤثری در ایجـاد تعادل بین فضای انسان‌ ساخت شهر و طبیعت ایفا نماینـد، امـا اسـتفاده گسترده سبب شده تا فشاری بیش از توان محیط به طبیعت وارد شود و شاهد از بین رفتن عناصـر طبیعـت ماننـد درختـان و پوشـش گیـاهی و همچنین آلودگی آب باشیم. لذا ایجـاد و افـزایش مکان‌های تفریحـی، برنامه‌ریزی محیط ‌های طبیعی در راستای حفظ و احیاء اکوسیستم‌ های طبیعی و بهره ‌برداری بهینه از آن‌ها، کاملاً ضروری به نظر می‌رسد. پژوهش پیش رو به بررسی فضاهای پنهان شهری، مسیل‌ ها ( رود دره ‌ها) در شهر تهران پرداخته اسـت. رود دره ‌ها به‌عنوان یکـی از مؤلفه ‌های طبیعـی در افزایش شادابی و سرزندگی فضـاهای شـهری نقـش مـؤثری دارند. امروزه اهمیت رود دره ‌ها با توجه به افـزایش آلـودگی شهرهای بزرگ و همچنین کاهش فضاهای تفریحی بـیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود و نحـوه سـاماندهی آن ‌ها، چالشی برای مدیران، طراحان شهری و شهروندان به شمار می‌ رود.

رود دره ‌ها علاوه بر ایجاد فرصت ‌های تفریحی و اقتصـادی در شهر، مدیریت شهری را در رسیدن به اهداف متنوعی ماننـد افزایش تفرجگاه‌ ها، محوطه‌ های ورزشـی و همچنـین ایجـاد امنیت بیشتر در فضاهای غیرقابل‌دفاع نزدیک می‌کند. در شهر تهران هفت رود دره ماننـد دارآبـاد، گلابـدره، دربنـد، ولنجک و درکه، کن و گرمدره وجود دارد. این رود دره‌ها علاوه بر اینکه نقشی سازنده در افزایش کیفیـت فضـایی و ارتقـای کیفیـت زندگی شهروندان ندارند بلکه به دلایـل متعـدد سـبب بـروز مشکلات و نابسامانی ‌هایی نیز شده‌اند. این رود دره‌ها با تبدیل به کانال‌ها و بسترهای سیمانی نه‌تنها به فاضـلاب رودهـای بزرگ شهری تبدیل‌شده ‌اند بلکه قدرت جذب آب را از دست‌داده و خطر وقوع سیل و اثرات ناشـی از آن را نیـز افـزایش داده ‌اند. ساخت ‌وسازها و تملک¬های غیرمجاز از یک ‌سو و آلودگی‌ های زیست‌ محیطی از سوی دیگر، مرگ تـدریجی ایـن عناصر باارزش طبیعـی را بـه ارمغـان آورده اسـت.
احـداث ساختمان‌ ها، پل‌ ها و کانال ‌های هدایت آب، ماهیـت طبیعـی دره‌ها را به‌کلی دستخوش تغییـر و دگرگـونی سـاخته و در نهایت آن‌ ها را به‌صورت فضاهای متروک و غیرقابل اسـتفاده درآورده است که به‌ جای ارائه خدمات، به نارسائی‌ هایی در اداره امور توسعه شهری تبدیل‌شده ‌اند. این تغییر کـاربری و تبدیل مسیرهای طبیعی رودهـا بـه مسـیرهـای مصـنوعی و سیمانی و همچنین رعایـت نکـردن محدوده رودهـا باعـث افزایش آسیب‌پذیری این محدوده ‌ها شده و در صـورت بـروز سیلاب ‌های با دوره بازگشت طولانی، درنتیجه نفوذ ناپذیر کردن مسیر، با حوادثی نظیر سیل سال ۹۸ شیراز مواجـه خـواهیم بـود. درحالی‌که اسـتفاده بهینـه از ایـن مواهـب طبیعـی و مرتبط ساختن فضاهای درون‌ شهری بـه فضـاهای طبیعـی موجــود، ضمــن تأمیــن نیازهـای انســانی، دوام و بقاء محیط ‌زیست طبیعی را تضمین نموده و پایداری محیط را به دنبال خواهد داشـت . پیشـینه معاصـر مطالعـه موضـوع احیــای رود دره‌ها را می‌توان به‌طور خلاصــه در آثار پژوهشگران زیر مشاهده نمود:
محمدرضا بمانیان (۱۳۸۷) در مقاله ای با عنوان “برنامه‌ریزی احیای محیط رود دره‌های شهر تهران، نمونه موردی رود دره ولنجـک”، بـه ایـن نتیجـه رسیده است که ضابطه‌ مند نمودن ساخت‌ و ساز، حفاظت از دیدها و منظرهای باز و منظرسازی‌ های متعدد و تبدیل آن به مکانی مناسب برای مراسم ‌های مختلف و … می‌تواند در احیـای رود دره ولنجک مؤثر واقع شود.

مهـرداد کریمـی (۱۳۹۲)در تحقیقی با عنـوان “تـوان رود دره‌ها در توسـعه شـهر نمونه موردی رود دره فرحزاد” به این نتیجه رسیده است که در بسـیاری از مناطق شهر امکان اصلاح سـاختار بـرای ایجـاد پیـاده راه وجود ندارد.
ادمونتـون(۲۰۱۲)در”طرح توسعه رود دره ساسکاچوان” چشم‌اندازی به شرح ذیل بـرای ایـن رود دره ارائه می کند: ایجاد پارک ‌های بزرگ تفـریح و سرگرمی، ساخت مناطق مسکونی در قسمتی از این رود دره و کنتــرل رود دره توســط یــک مــدیریت جــامع.
Rick (2014) brazellدر تحقیقی به توان‌بخشی رود دره سـرخ در منطقه نیز پرسه در ایالت آیداهو می پردازد و به این نتیجه می ‌رسد که برای توان‌ بخشی رود دره بایـد کیفیـت آب را بهبود بخشید و محیطی مناسب برای زیستگاه ماهی ‌ها بـه وجود آورند.
Joshua Wiseو همکاران (۲۰۱۴) در کتاب “راهنمای روش ‌های خـوب بـرای برنامه ‌ریزی سیستم ‌های طبیعـی”، راه و روش‌هایی بـرای لـذت بـردن از رود دره‌ها، حیات ‌وحش رود دره ‌ها و همچنـین سیاست ‌هایی را بـرای شهرداری ‌ها ارائه می ‌دهد.

رود دره

دره ‌های کوهستانی و کوهپایه‌ ای کریـدورهای حیـاتی آب می‌باشند. دره ‌ها به دلیل داشتن اقلیم ‌های فرعی شـرایط بسیار مساعدتری از محیط پیرامون خود دارند و از دیربـاز مکان‌ های مناسب برای اسکان و بهره ‌برداری بشـر بوده‌اند.پوشش گیاهی خاص دره‌ها، زیستگاه حیات‌ وحش، منابع آب ‌وخاک، همراه با امنیت نسبی، دره ها را مکانی مناسب بـرای محــل شکل‌گیری، مراکــز اســتقرار و توســعه جوامــع در کوهستان ‌های فلات ایران کرده است. دره ‌ها علاوه بر مبـادی جریـان آب، کریـدورهای جریـان هـوا نیـز می‌باشند. ایـن کریدورها شریان‌های حیاتی برای تـأمین منـابع و همچنـین کریدور ارتباط و جریان مـواد، انـرژی، دسترسـی، سـرمایه و کاربری از بالادست به پایین ‌دست و بـالعکس می‌ باشند.عوامل طبیعی، ارتفاع و شیب و جهت به دلیل شکل خاص و مورفولوژی کوهستان باعث ایجاد دما، رطوبت، باد و بارندگی متفـاوت در ارتفـاع می‌شود و همـین مسئـله ویژگــی هـای بوم‌ شناختی و پوشش گیاهی متفاوت را موجب شده و باعـث ایجاد اقلیم فرعی در ارتفاعات می گردد.

رود دره‌ها؛ عنصر طبیعی شهرها

بین عناصر شهری طبیعی، رود دره ها جایگاه مشخـص و قابل‌اعتنایی دارند، چراکه رود دره هـا و باغ های محیط پیرامـونی آن‌ها یکی از مهم‌ترین عوامل شکل‌دهی مورفولوژی و استخوان‌بندی اصلی شهر و عامل دوام و پایداری اکولوژی شهری هستند. درواقع یکی از بارزترین مؤلفه های طبیـعی که همواره در برنامه‌ریزی شهری مؤثر بوده‌اند، رود دره‌ها هسـتند . وجــود دره‌های سرسبز، آب‌های جاری، کریدورهای هوای خنک کوهستانی و مــناظر و چشم‌اندازهای بدیع و دیــگر موهبت‌های طبیعی جایگاه جذاب و هویت بخشی را در اختیار توسعه شهر قرار داده است و این دره‌ها همواره یکی از مهم‌ترین عناصر پیوند انسان، شهر و طبیعت در دامنه جنوبی البرز بوده‌اند این منابع ارزشمند دارای ویژگی کاملاً متمایز از سایر منابع طبیعی شهرها هستند.گسترش و نفوذ رود دره‌های شهری در میان بافت‌های شهری و درنتیجه دسترسی‌پذیری بالای آن‌ها ازجمله خصوصیات مهم این عنصر طبیعی شهری می‌باشد. این ویژگی، برخلاف خصوصیات عناصر محیطی دیگر چون کوه‌ها، باغ‌ها، مرتع‌ها و جنگل‌ها می‌باشد که به دلایل روشن از دسترس بسیاری از شهروندان به دور هستند. به همین دلیل اهمیت این دره‌ها دیگر تنها در ارزش‌های طبیعی و محیطی آن‌ها نهفته نیست، بلکه باگذشت زمان هر یــک از آن‌ها به سرمایه‌ای تاریخــی، فرهنگــی و زیست‌محیطی برای شهر تبدیل‌شده‌اند حال‌آنکه در ساختار شهری و مدیریتی شهر مورد بی‌مهری و فراموشی قرارگرفته‌اند. ترکیب عناصر طبیعی آب، خاک، صخره‌ها و گیاهان با یکدیگر و به اشکال گوناگون دررود دره‌ها به‌ویژه دررود دره‌های شهر تهران جلوه‌های طبیعــت بکر را یــادآوری و آرامش خاصی به انســان می‌بخشد (۲) متأسفانه در دهه‌های گذشته انسان بدون توجه به حفظ و نگهداری اکوسیستم‌های طبیعی و ارزیابی توان زیست‌محیطی منطقـه با فشار بیــش از توان محیط، به تخریــب محیط طبیعی پرداخته و ادامه تداوم حیات طبیعی را با مشکل مواجه ساخته است (۲) توجه به این مهم و ضرورت نگهداری از این عنصر طبیعی شهری سبب شده است که در مبانی توسعه شهر تهران، استفاده از رود دره‌های شمالی – جنوبی شهر به‌منظور تمرکززدایی از مرکز و تراکم عملکردهای غیرمسکونی در پهنه محورهای پیوسته شمالی – جنوبی مدنظر قرار گیرد. همچنین تعدیل فرآیند قطبی شدن شمال – جنوب تهران با توزیع و استقرار عملکردهای عمومی در حاشیه رود دره‌ها و تجهیز مراکز شهری در مقیاسی متفاوت و پراکنش آن‌ها در اطراف رود دره‌ها ازجمله اصول اساسی توسعه شهر تهران شناخته‌شده است (۲)

محدوده‌ی موردمطالعه

ارتفاعات شمال تهران ازجمله مهم‌ترین تفرجگاه‌های شهر تهران بـه شـمار مـی آینـد و شـهروندان بسـیار از آن‌ها استقبال می‌کنند. در شـمال شـهر، رودخانه‌های متعـددی جریان دارد که در قدیم باعث ایجاد باغ در روستاهای ییلاقی مانند دارآباد دربند، درکه، شاه‌آباد، اوین، سولقان و … در کنار خود شده و پس از سیراب نمودن آن‌ها وارد دشت تهران شده و در مناطقی مانند قلهک، ونک و کن برای آبیاری مزارع و باغ‌ها استفاده می شدند. (۳) مهم‌ترین رود دره‌های شـهر تهـران از شرق به غرب عبارت‌اند از: دارآباد، گلابـدره، دربنـد، ولنجـک، درکه و کن. موقعیت ویژگی‌های آن‌ها به‌طور خلاصـه در”جدول۱″ ارائه‌شده است.

جدول ۱: روددره های تهران (نگارنده)

غفلت از رود دره‌ها و تبدیل آن‌ها به یک معضل برای تهران
تهران دارای دره‌هایی است که به‌قدر کافی درروند توسعۀ شهر موردتوجه قرار نگرفته‌اند و حتی در طرح‌های جامع و تفصیلی و طرح‌های موضعی و موضوعی مانند طرح بوستان نهج‌البلاغه به آن‌ها اهمیتی داده نشده است در پژوهش پیش رو سعی بر آن شده است که یک دیدگاه و نظریه‌ای مطرح شود تا بر اساس آن، نوع نگاه مدیریت شهری و تهیه‌کنندگان طرح‌های آتی به رود دره‌ها تغییر کند. ” در ادبیات امروز، دره جایی تهی و خطرناک و البته دارای حریم است که به لحاظ قانونی قابل‌تصرف نیست و به لحاظ ذهنی جایی دورانداختنی و یک نوع زائدۀ شهری است”.(۵) درگذشته دره‌های تهران تفرجگاه مردم به‌حساب می‌آمد اما از دوره‌ای با اجرای طرح‌های توسعۀ شهری، پارک سازی در خارج از این اماکن شروع شد و این‌گونه مردم به پارک‌ها هدایت شدند و این عمل باعث شد که ارتباط ارگانیک بین ساکنین شهر و طبیعت از بین برود. از سوی دیگر زمین تبدیل به کالای مصرفی گردید و دره‌ها در ساختار شهر نادیده گرفته شدند که این رویکرد باعث شد مدیریت شهری به دنبال استحصال زمین از این مناطق باشد. با توجه به اتفاقاتی که در دهه‌های اخیر دررود دره‌های تهران افتاده است ، با یک مشکل فرهنگی در میان مدیران شهری و عدم درک و فهم مناسب و مشخص از رود دره در نظام برنامه‌ریزی‌ شهری روبه‌رو گشته‌ایم که رود دره‌ها را فضای غیر کارآمد تلقی کرده و بی‌نیاز از برنامه‌ریزی دانسته درحالی‌که رود دره‌های نیز جزو فضاهای شهری بوده و نیازمند برنامه‌ریزی هستند.رود دره‌ها می‌توانند آب شیرین شهر را تأمین کنند، همچنین به‌عنوان یک کریدور برقرارکنندۀ جریان هوا، در تلطیف محیط طبیعی نقش داشته باشند، فضای سبز و گردشگری شهر را تأمین کنند و درمجموع ارتقاء کیفیت زندگی را به همراه داشته باشند.

تبدیل رود دره‌ها به یک معضل شهری

با یک بررسی اجمالی به این نتیجه می‌رسیم که رود دره‌های تهران طی دو دهۀ اخیر نه‌تنها کارکردهای مذکور را نداشته و نتوانستند به ارتقاء کیفیت زیست شهری منجر شوند بلکه معضلات و مشکلاتی را به وجود آورده‌اند. نحوۀ مدیریت، نوع دیدگاه‌ها و سیاست‌گذاری‌ها، نابسامانی و مشکلاتی را دررود دره‌ها ایجاد کرده است. برخی از رود دره‌ها به کانال‌هایی با بسترهای سیمانی و بتنی و برخی به رودخانه یا رودهای بزرگ فاضلاب شهری تبدیل‌شده‌اند. رود دره‌های تهران با ایجاد کانال بتنی باعث شده‌اند که تراوش و نفوذ آب از سطح به منابع زیرزمینی کم شده و یا از بین ببرد و درنتیجه سفره‌های آب زیرزمینی را تغذیه نمی کنند و موجبات فرونشت سفره‌های زیر مینی گردیده‌اند . مضاف بر اینکه رود دره‌ها درگذشته قدرت جذب آب داشتند و می‌توانستند بارش‌های شدید باران و سیلاب را مدیریت کنند و به پایین‌دست ببرند امروز وضعیتی پیداکرده‌اند که می‌تواند عامل وقوع سیل و خطرآفرین باشند و آلودگی‌های محیط زیستی فراوانی را هم به وجود آورده‌اند که باید گفت با مرگ تدریجی مواجه هستند. اتفاقاتی که در سالیان اخیر برای ۷ رود درۀ تهران افتاده است یکی از نشانه‌های ناکارآمدی شدید مدیریت شهری است شایان‌ذکر است این نابخردی و ناکارآمدی صرفاً محدود به کلانشهر تهران نمی‌شود و ما رودخانه‌های بزرگ‌تر با دبی بیشتر را در سراسر کشور داریم که مدیریت غلط منجر به نابودی آن‌ها شده است مانند گرگان رود در آق‌قلا که مصب رود بسته‌شده است و یا زرینه‌رود که با دور شدن از سد رودخانه گم می‌شود و تبدیل به زمین‌های زراعی و مسکونی شده است و یا ساخت‌وساز در بستر رودخانه خشک شیراز که فاجعه نوروز ۹۸ را به بار آورد. این سوء مدیریت در شهر تهران نیز به قبل از انقلاب برمی‌گردد، به‌عنوان‌مثال شهرک آتی‌ساز در بستر رودخانۀ درکه ساخته شد و این اقدام به‌صورت کاملاً رسمی صورت گرفت و مسیر رودخانه تغییر کرد و این روند همچنان ادامه پیدا کرد.

عملکرد رود دره برای شهر به‌مثابه یک کولر طبیعی

رود دره‌ها مهم‌ترین عامل تلطیف هوای تهران بودند و به دلیل ویژگی‌های اقلیمی، تفاوت دمای محسوسی را در محیط به وجود می¬آورند و این تفاوت دما جریان باد تولید و مانند یک کولر طبیعی عمل می‌کند. همواره کلونی‌های بزرگ پرندگان با تنوع زیستی را در این رود دره‌ها داشته‌ایم، مطابق مطالعات تقریباً ۱۶۵ نوع پرنده در مخروط افکنۀ تهران رصد شده است که این رقم معادل یک‌سوم کل پرندگان ایران است. دره‌های شمالی شهر تهران به علت اینکه دارای آب دائمی و فصلی هستند رود دره نامیده می-شوند شهر تهران ازنظر رطوبتی و تنوع زیستی، بکرترین منطقه ایران است که ما به بدترین شکل ممکن آن را مدیریت کرده‌ایم تا به این وضعیت اسفناک فعلی برسانیم. و این فاجعه ماحصل عدم درک و فهم مدیران شهری در سنوات گذشته نسبت به زیست‌بوم پیرامون خویش بوده است. و چون زمین را کالا مفروض کرده‌اند رود دره‌ها را محلی جهت استحصال زمین شهری برای گسترش شهر پنداشته‌اند . بر اساس گزارش کمیسیون اصل ۹۰ مجلس طی دو دهۀ اخیر دو میلیون هکتار از قلمروی منابع طبیعی به‌صورت رسمی تغییر کاربری پیداکرده است. ما بهترین چشم‌اندازهایمان را نابود می‌کنیم و رستوران و دکه در کنار آن ایجاد کرده‌ایم، اگر شهرداری قدرت داشته باشد ساخت‌وسازها را خراب کند و دره‌ها را دره‌های واقعی و طبیعی کند تا تنوع زیستی برگردد آن زمان تهران زیبایی خواهیم داشت. ما ۷ رودخانۀ دائمی داشتیم که همه را از دست دادیم.

تصویر ۱: رو دره دارآباد
تصویر ۲: ارتفاعات دارآباد سرچشمه رود دارآباد

کاهش بستر رود دره‌های تهران

بر اساس آمارها بستر هفت درۀ تهران درنتیجه تعرض، از ۱۹۰۰ هکتار به ۸۰۰ هکتار کاهش‌یافته است.

سیلاب‌های شهری و رود دره‌های تهران

با توسعۀ شهر تهران در دهه ۱۳۴۰ رود دره‌های شمالی – جنوبی که از دامنه‌های البرز در دشت تهران روان بودند در بافت شهری قرار گرفتند. این دره‌ها که هیچ‌گاه پیش‌ازاین به‌صورت سنتی با شهر تهران و ساختار آن پیوندی نداشتند با توسعۀ شهر که هم‌زمان با حاکمیت رویکردهای مدرنیستی و تک‌بعدی به شهر و طبیعت بود، دیگر هرگز فرصتی برای پیوند با تهران را پیدا نکردند. نگاه مهندسی و تک‌بعدی در توسعۀ شهر تهران و در برنامه‌ریزی و مدیریت نحوۀ حضور رود دره‌ها در شهر تهران که با اولین طرح جامع تهران در سال ۱۳۴۷ ‌کلید خورد و با طرح سامان‌دهی آب‌های سطحی تهران در سال ۱۳۵۳ تکمیل شد. پس از انقلاب نیز در حوزۀ دره‌های درون شهر تهران همان رویکرد مهندسی، این پدیده‌ها را به کانال‌هایی برای انتقال آب‌های سطحی و گاهی فاضلاب شهری تقلیل داد و رودها تبدیل به کانال‌های روباز و یا سرپوشیده در بستر بزرگراه‌هایی شدند که برای شهر حیاتی‌تر از دره‌ها به نظر می‌رسید. در تمامی طرح‌های جامع شهر تهران در بعد از انقلاب از طرح جامع سامان‌دهی سال ۱۳۷۰ تا طرح جامع سال ۱۳۸۵ رویکرد تک‌بعدی و مهندسی به این زیرساخت‌ها حاکم بوده است. پروژه‌هایی چون پارک جوانمردان یا پارک نهج‌البلاغه از نمونه‌های بارز این نگاه مهندسی است که در سال‌های اخیر با نگاه تزئینی درهم‌آمیخته است.

نقشه۱: رود دره‌های شهر تهران

مهم‌ترین آفتی که در تمام این سال‌ها در برنامه‌ریزی و مدیریت دره‌های درون‌شهری تهران گریبان گیر بوده و دور باطلی از برخوردهای صلب را با این پدیده‌های پویا شکل داده است، نگاه تک‌بعدی به این پدیده‌های چند‌بعدی است. در نظر گرفتن دره‌ها به‌عنوان مؤلفه‌هایی دسته چندم و قائل نشدن نقش‌های متنوع برای آن‌ها، زمینۀ حذف و از یاد بردن طبیعت آن‌ها را فراهم کرده است. باید بدانیم که نگاه مهندسی و انتقال سیلاب به این پدیده‌های چندبعدی رویکردی شکست‌خورده است. مشکل این رودها تنها تجاوز به حریم و عدم پاسخ‌گویی به آشوب‌های سیل نیست، بلکه عدم به رسمیت شناخته شدن وجوه مختلف دره‌ها در شهر تهران است. این رودها باید به‌عنوان پدیده‌هایی چندبعدی در دل شهر تهران در نظر گرفته شوند. پدیده‌هایی چندوجهی با ابعاد طبیعی فرهنگی و طبیعی اجتماعی که در صورت درست دیده شدن، زمینۀ برنامه‌ریزی چندبعدی و بهره‌گیری از تخصص‌های میان‌رشته‌ای و فرارشته‌ای در مدیریت و برنامه‌ریزی آن‌ها را فراهم می‌سازد. امروزه نباید فراموش کنیم که حل مشکل دره‌های تهران با تعریض یا افزایش حجم کانال‌های انتقال آب حل نمی‌شود و باید نگاه و تعریف‌مان از این پدیده‌ها را تغییر دهیم متأسفانه در بیشتر شهرهای ایران شاهد جایگزینی بستر مسیل‌ها با کانال‌های بتنی ولوله‌های عظیم عبور سیلاب هستیم. توجیه مدیریت شهری در این‌گونه موارد این است که، با در نظر گرفتن آمار بارش دهه‌های گذشته و پتانسیل سیلاب با بازگشت ۲۵ ساله، حداکثر میزان عبور آب فلان مقدار در ثانیه است و با جایگزین کردن مسیل با چند لوله بتنی به قطر مشخص یا احداث کانال ذوزنقه‌ای بتنی با ظرفیت لازم تمامی این خطر سیلاب کنترل خواهد شد. اما در لحظه وقوع حادثه همچون سیلاب دروازه قرآن شیراز در فروردین ۱۳۹۸، تمامی محاسبات مهندسی شکست‌خورده از آب درآمد و خسارات جبران‌ناپذیری به شهر و ساکنین آن وارد شد. حال اگر بستر طبیعی مسیل از آلودگی‌ها پاک‌سازی و ظرفیت موردنیاز برای عبور سیلاب با بازگشت ۲۵ ساله تأمین گردد، و حریم رود دره از اضافات که شامل ساخت‌وسازهای مجاز و غیرمجاز آزاد شود، می‌توان پوشش گیاهی بومی و وضعیت اکولوژیک رود دره را نیز احیا کرد.

طرح پارک خطی رودخانه تورنس

تصویر ۳: قسمتی از طرح پارک خطی رودخانه تورنس. منبع: مهندسین مشاور هسل ، ۱۹۷۹

اقدامات انجام‌شده در رودخانه فصلی تورنس

برای نمونه رودخانه فصلی تورنس در شهر آدلاید در استرالیا که محل عبور آب حاصل از بارشهای فصلی در این شهر است، تا حدود ۴۰ سال پیش دلیل اصلی وقوع سیلاب‌ها در حاشیه غربی بستر رود بوده است.

تصویر ۴: تصویر از پارک خطی رودخانه تورنس در شهر آدلاید. عکس: رسول رفعت، ۱۳۹۹

با طرح کنترل سیلاب و تملک تمام پلاک‌های حاشیه رود و حریم این رودخانه فصلی به طول ۳۲ کیلومتر از تپه‌های شرقی تا خلیج سنت وینسنت در غرب، ابتدا ظرفیت موردنیاز عبور آب در بستر و حریم رود و سپس طرح منظر پارک خطی حاشیه رود در محیط طبیعی احیاشده که به طول ۳۲ کیلومتر شامل مسیر پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری احداث‌شده است. با ایجاد ظرفیت موردنیاز عبور آب، به‌جز فصول پر بارش در سایر مواقع بستر رود خشک است و تخته‌سنگ‌ها، حوضچه‌های آب و آبگیرها، پوشش‌های گیاهی بومی شخصیت طبیعی رود دره را شکل داده‌اند.
رودخانه کن تهران

شهر تهران برخلاف ظاهر آلوده و بی‌نظمش، دارای پتانسیل‌های طبیعی بسیار زیبا در دل خود است .اما تهران و مدیران شهری آن تا چه حد به این پتانسیل‌ها مانند رودخانه کن اهمیت داده و آن‌ها را برای بهبود کیفیت زندگی شهری به کار گرفته‌اند؟ رودخانه های جاری در دره‌های مشهور شهر تهران، ازجمله این پتانسیل‌های شهر تهران هستند که حضور آن‌ها در سازمان فضایی و ساختار شهر تهران به حدی قوی است که در اسناد فرادست ازجمله طرح جامع به‌عنوان ستون فقرات شهر تهران معرفی‌شده و به‌نوعی شاکله شهر و تقسیم‌بندی کلی آن بر اساس آن‌ها توجیه می‌شود. در برنامه‌ریزی‌های کلان‌شهری، نقش این دره‌ها و آب جاری در آن‌ها در شکل‌دهی به شهر و همچنین ایجاد هویت بسیار پررنگ است. اما در سطوح پایین‌تر و هنگام مواجهه با این پدیده‌ها، اقدامات و پروژه‌هایی را مشاهده می‌کنیم، که بیشتر به ساماندهی می‌مانند تا طراحی! بدین معنی که با حضور در این فضاها این احساس پیش می‌آید که این دره‌ها و رودخانه‌های موجود در آن‌ها فضاهای متروکه و دارای آسیب در شهر تهران هستند که می‌بایست در اقدامی عاجل ساماندهی و به شهر بازگردانده شوند! اقدامات انجام‌شده در این دره‌ها مانند رودخانه کن، نشان‌دهنده دیدگاه منفعلانه مدیریت شهری نسبت به این نقاط است. این دیدگاه به‌قدری سطحی و ساده انگارانه است که به نظر می‌رسد مدیریت شهری در دوره‌های مختلف، حتی این سؤال برایش پیش نیامده است که شهر تهران مگر چند رودخانه مانند کن دارد زیرا وقتی با آن مواجه شده است، آسان‌ترین حالت برخورد را در حد ساماندهی کف و کنترل جریان رودخانه مانند یک جوی بزرگ شهری انجام داده است. مداخلات انجام‌شده در رودخانه کن در نگاه اول از جنس کف سازی و کنترل جریان رودخانه است. فضایی طبیعی که با مداخلاتی وسیع هویت موفولوژیک خود را ازدست‌داده و نام و نشانی از طبیعت بکر روستای کن و باغات در آن پیدا نمی‌شود. رودخانه طبیعی با دیوارهای بتنی محصورشده که احتمالاً برای جلوگیری از طغیان و خسارت سیل طراحی‌شده است.

تصویر۳: رودخانه یا کانال کن؟!

سهم شهروند تهرانی از این آب روان تنها نظاره کردن آن است و حق تماس و لمس آب در دل شهر تهران از او سلب می شود. مداخلات در رودخانه از محصوریت آب نیز فراتر رفته و با بتن‌ریزی کف رودخانه نیز، رسماً آن را به کانال آب بزرگی تبدیل کرده‌اند که فرقی با کانال‌های سرریز سدهای مصنوعی ندارد. رودخانه با پیچ‌وخم‌ها، شاخه‌شاخه شدن آب و صداهای مختلف ناشی از برخورد آب با موانع هویت خود را نشان می‌دهد و تفاوت عمده آن با یک کانال شهری در این موارد به نظر کوچک است.

نتیجه‌گیری

در نگاه کل‌نگر به شهر تهران، دره‌ها زیرساخت‌های طبیعی شهر هستند که در تلطیف هوای شهر، کریدور برقراری جریان هوا، حفظ گونه‌های زیستی، تأمین بخشی از منابع آب‌ زیرزمینی و کارکردهای گردشگری اثرگذارند. در برخورد با این پدیده‌های طبیعی مدیران باید رفتار موضعی و پروژه محور را کنار گذاشته و با رویکرد کل‌نگر، دره‌های تهران را به‌عنوان رگ‌ها و زیرساخت‌های منظرین، به سیستم شهر برگردانند. مطالبه اصلی گروه‌های ذینفع و ذی‌نفوذ جامعه باید حفظ شرایط و تاریخ طبیعی دره‌ها باشد تا درروند برنامه‌های توسعه به‌مثابه زیرساخت منظرین شهر عمل کرده و واجد حریم غیرقابل مداخله باشد.

منابع و مآخذ
۱- متقی، سید مهدی؛ “بازیابی فضاهای پنهان شهری،مسیل‌ها “(مطالعه موردی مسیل چهل بازه مشهد)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد . دانشکده شهرسازی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات
بروجرد، ۱۳۹۲
۲- ایرانی بهبهانی هما ,زندی شهین , ابرکار مهرو” بقاء محیط طبیعی درون‌شهری و استفاده بهینه از آن” (مطالعه موردی: دره فرحزاد)
۳- کوزه گرکالجی، لطفعلی و مسلمی، آرمان “برنامه‌ریزی راهبردی احیای محیط طبیعی رود دره‌های تهران (نمونه موردی: رود دره درکه)
۴- مرکز مطالعات شهرداری تهران
۵- منصوری، سید امیر منصوری، عضو هیئت‌علمی دانشگاه تهران نشست «رفتار مدیریت شهر با دره‌های تهران» ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۸

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.