مرجان نعمتی مهر
معمار و طراح شهر، دانشیار دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی
m_nematimehr@sbu.ac.ir

مدت‌ها ست که مباحث مرتبط با پایداری، طراحی شهری اکولوژیک، طراحی شهری بایوفیلیلک و …گفتمان رایج طراحی شهری شده است، اما تا کنون چه میزان از این گفتمان در واقعیت طرح های شهری دیده شده است؟ چه تعدادی از طرح ها، مباحث محیط زیستی را در قلب فرایند طراحی خود لحاظ کرده و طراحی های دوست دار محیط زیست ارایه می دهند؟
چرا اکثر طرح هایی که چشم انداز پرداختن به مباحث محیط زیستی را دارد در انتها شبیه به کارخانه ای می شود جهت حفظ محیط زیست؟ حال آنکه پیشتر طراحی ما ارتباط تنگاتنگی با طبیعت داشته و از دل طبیعت بر می‌خواسته است.
آیا زمان آن فرا نرسیده است که ارزیابی طرح ها از منظر پاسخگویی به مباحث زیست محیطی نیز شرط پذیرش و تصویب آن بوده و اسناد محیط زیستی صرفا مکملی چه در مرحله شناخت و چه در انتهای تصویب طرح نباشند؟
اگر بنیان طراحی اکولوژیک را نگاهی اکوسیستمی به طراحی بدانیم، لذا اساسی ¬ترین تغییر، تغییر از نگاه تکه¬تکه، به نگاهی یکپارچه است که همه اقدامات ما را در سیستمی یکپارچه می بیند که هر تصمیم طراحانه ای نیز می بایست در درون سیستم و با لحاظ این خاصیت باشد. این دغدغه ای است که شاید پاسخ به آن بتواند طرح های شهری را تا حد زیادی از بن بست محیط زیستی که این روزها با آن دست به گریبان هستیم نجات دهد. در این نوشتار سعی شده است برخی از این گفتمان ها را طرح و ما به ازای آن در طرح های شهری را جست و جو نماییم:

۱- فضای سبز و پوشش گیاهی

بسیاری از طرح هایی که دغدغه های محیط زیستی در سر دارند، صفت سبز را به دنبال دارند، ساختمان سبز، Green Building ، شهر سبز Green City، شهرسازی سبزGreen Urbanism، طراحی شهری سبز Green Urban Designو …، لذا می توان نقش و جایگاه سبزینگی و گیاهان را در چنین دیدگاهی به طراحی ملاحظه کرد. درختان و پوشش گیاهی امروزه نقشی فراتر از واقعیات زیست محیطی در شهرها دارند. این عناصر افزون بر نقش در کاهش اثرات جزایر حرارتی، تلطیف هوا و … نقشِ عاطفی-روانی شفابخشی و احیاگری، نقش فرهنگی نظیر فستیوال های برداشت، نقش اجتماعی نظیر باغات اجتماعی و … را در شهرها و فضاهای شهری بازی می کنند، که همین امر می طلبد در اسناد هدایت تهیه شده، جایگاه و نقش این عرصه ها را در سطوح مختلف طراحی از مقیاس خانه تا شهر و منطقه شهری دیده و برای کاربست آن ها در طراحی ضوابط ویژه ارایه نمود.
۲- آب
اگرچه که بسیاری بر این باورند که شهر پایدار شهری است سبز و جهان سبز است، اما برخی چون سیلویا ایرل بر این باورند که جهان آبی است: The world is Blue. این جمله اهمیت توجه و پرداختن به آب در رأس موارد مرتبط با پایداری را نشان می¬دهد که در ادامه آن ادبیات جدیدی در حوزه آب و شهر ذیل مفاهیمی چون شهرسازی آبی Blue Urbanism، منظر رودخانه River Scape و طراحی شهری حساس به آب WSUD مطرح می شود. این مفاهیم عموما به دنبال تعریف نقش و جایگاه آب در طراحی و مدیریت منابع آبی چون دریا و اقیانوس ها، رودخانه ها و روان آبها و به دنبال ادغام فرایندهای مدیریت آب ها در طراحی است، که ایده هایی جهت حفاظت سواحل، رودخانه ها و جمع آوری روان آبها، مدیریت آنها و استفاده از آنها در فضای شهری را شامل می شود، که می تواند به عنوان بخشی تحت عنوان مدیریت منابع آبی در طرح های شهری گنجانده شود. به این ترتیب توجه به آب و منابع آبی، نه صرفا در پروژه های همجوار منابع آبی چون دریاها و اقیانوس ها که در تمامی پروژه های شهری به مدیریت روان آبها همزمان با طراحی فضا می پردازد و همچون مورد پیشین در مقیاس های مختلف طراحی از خرد تا کلان قابل طرح و ارایه ضوابط و مقررات طراحی است.
۲- انرژی
انرژی نیز از دیگر مباحثی است که در مطالعات محیط زیستی نقش و جایگاه مهمی دارد، مفاهیمی چون توسعه های انرژی صفر، Zero Energy Development شهر بدون کربن یا کم کربن، طراحی شهری حساس به اقلیم CSUD و … اما اندیشیدن به آن در عمل، طرح ها را شبیه به نمونه هایی فضایی یا کارخانه ای نموده است. نمونه شهر مصدر، توسعه مسکونی بد زد Bed Zed Housing، شهر آفتابی لینز Solar City Linz و .. نمونه هایی از این نوع نگاه به طراحی هستند، حال آنکه نمونه های موفق شهرهای قدیم ما نشان می دهد که چگونه می توان بدرستی هم فضای شهری خلق نمود و هم دغدغه های مرتبط با انرژی را در طرح لحاظ نمود. بحث انرژی از دو سو در طراحی مطرح است: یکی کاهش تقاضا از طریق طراحی و دیگری طراحی منابع انرژی پایدار. کاهش مصرف انرژی در شهر با توجه به طراحی لایه های فرم شهری، استفاده از راهبردهای غیرفعال، بالابردن کارایی، استفاده از سیستم های انرژی- کارا در مقیاس جوامع در پهنه های شهری قابل بازشناسی هستند و در طراحی منابع انرژی پایدار، هم تلاش بر آن است که از منبع تجدیدپذیر جایگزینی برای شهرها بهره جست. آنچه در عمل می تواند مباحث انرژی را در شهرها لحاظ نماید، اجتناب اکید از پرداختن صرف و تکنولوژیکی به آن و توجه به این امر است که شهر پدیده ای اجتماعی است که دغدغه های محیط زیستی را نیز در بر گرفته است. در این راستا پیشنهاد می شود، طراحی از راهبردهای غیرفعال بهره گرفته و لایه های فرم شهری را به گونه ای پیشنهاد نماید که نهایتا انرژی- کارایی را به همراه داشته باشد، این امر نیز منوط به لحاظ ضوابط و مقررات در طراحی از مقیاس خرد تا کلان و همراه نمودن دغدغه پرداختن به منابع انرژی همزمان با واقعیات اجتماعی، اقتصادی فرهنگی شهر است.
۴- صوت
صوت نیز از دیگر مقولات مطرح در شهرسازی است. امروزه زندگی در فضایی مملو از آلاینده های صوتی، پرداختن به این مبحث را از الزامات طرح های شهری حساس به محیط زیست کرده است. اینکه محیط به گونه ای طراحی شود که نه تنها آلاینده های صوتی را مدیریت می نماید، که منظر صوتی Soundscape جذابی را نیز برای مخاطبان خود فراهم می آورد از دغدغه های امروز شهرسازی است.
حوزه های دیگری نیز در این خصوص مطرح است که مشتی نمونه خروار از آن برای طرح مساله و پیشنهاد یک تغییر نگرش، معرفی گردید. در این راستا در دانشگاه شهید بهشتی تلاش شده است تا با طرح درس پیش نیازی با عنوان انسان- محیط پایدار، این دغدغه شرح و برای رویارویی با آن در طول دوره، آشنایی مقدماتی را فراهم آورد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.