پوریا بوجاری

   دانش آموخته کارشناسی ارشد طراحی شهری

Boujaripouria@modares.ac.ir

برای این که بتوان تا حدودی نقش و مسئولیت طراحان و برنامه ریزان شهری را در کمک به حل مسائل زیست محیطی تهران تعریف نمود و متاملانه آن ها را از طریق علم ورزی و علم پژوهی جستجو کرد، شاید اولین قدم پاسخ به این سوال باشد که مهم ترین مسائل و پیامدهای زیست محیطی در شهر تهران چه هستند؟ تا از این طریق بتوان برای اقدامات و پژوهش های آینده بهتر برنامه ریزی نمود. لذا در یادداشت حاضر که برآمده از مصاحبه با برخی از متخصصین در سه حوزه مدیریتی، حرفه و دانشگاه است، سعی شد تا درکی هر چند نسبی از مسائل زیست محیطی شهر تهران برای مخاطبان به دست آورد.
بی شک وقتی صحبت از معضلات زیست محیطی در تهران می شود، مهم ترین پیامد، آلودگی هوا است. برای تبیین اهمیت این موضوع همین بس که طبق آمار رییس شورای شهر تهران سالیانه حدود ۴۰۰۰ نفر در تهران به صورت مستقیم و غیرمستقیم بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست می دهند. برای ریشه یابی این پیامد باید قدری به نگاه خود وسعت ببخشیم و ابعاد این پیامد را فراتر از مقیاس خود تهران بدانیم. ما چون در ایران نظام تعادل بخشی به فعالیت و سکونت در فضا نداریم. گسترش تهران بیش از حد است. و این گسترش و توسعه ها از مسائل تهران است. ولی این از بیرون به آن تحمیل شده است. یعنی تهران نیست که عامل آن است، بلکه معلول این موضوع است. تهران پایتخت بودنش و مرکز سیاسی بودن آن خیلی برای آن مشکل درست می کند. این را خودش ایجاد نکرده است، بر آن واقع شده است. توسعه تهران بیش از حد توان اکولوژیکی و کاسه طبیعی آن است. دل ما خوش بود که طرح جامع تهران در ۱۳۸۶ تصویب شد و در اختیار مدیریت شهری قرار گرفت تا بتواند به اندازه ای از گسترش بی وقفه تهران جلوگیری کند. اما چقدر طرح جامع تهران و تفصیلی به این هدف نائل شد؟ ما هم چنان با این مسئله مواجه هستیم. در واقع این سازنده ها و سرمایه گذاران هستند که در شکل¬گیری شهر نقش موثری دارند. این قدرت است که هم چنان عامل مهمی هست برای ساخت و ساز و شکل گرفتن شهرها. اگر ما رویکرد خود را به صورت واقعی تغییر می دادیم و مبنای اقتصاد شهر را روی ساخت و ساز نمی گذاشتیم. الان شاید همه چیز یک طور دیگر بود. شاید ما با ترافیک مواجه نبودیم و شاید آلودگی هوا کمتر بود. ولی متاسفانه این روند هم چنان ادامه دارد. و اقتصاد ما در شهر هم چنان متکی است به ساختمان سازی. به هر حال بازار و سرمایه گذاران نقش خیلی مهمی دارند. این باعث شده که تهران همواره بر بحث ساخت و ساز تاکید کند و درآمدزایی خود را بر روی خرید و فروش و تراکم پایه گذاری کند و درنتیجه ما همچنان با این مشکل روبرو هستیم که ضوابط را زیر پا بگذاریم، حالا چه در حریم و چه در جاهای مختلف شهر تهران.
این جریان عجیب و غریب رانت ساخت و ساز در تهران که دست یک اقلیت خاص است، سود آن ها در این است که تهران همیشه کارگاه ساختمانی باشد. دائماً شما می‌بینید در یک گوشه شهر تهران دارند یک چیزی می سازند. یا دارند خانه می سازند یا دارند مال می سازند یا دارند پل می سازند. صنعت ساخت و ساز یکی از پر بازده ترین صنایع مولد در ایران است، در نتیجه اینکه ما مدام تخریب کنیم و بسازیم به نفع این جریان سرمایه است. تمام هم و غم هاروی در بحث شهری شدن سرمایه این است که نظام تولیدی از مدار اول وقتی به بن بست می¬رسد، تمام سرمایه را منتقل می کند به مدار املاک و مستغلات و از طریق سود هنگفتی که در آن قرار دارد، علاوه بر آنکه مدار اول را از کار می اندازد و به عبارتی مدار تولید را از کار می‌اندازد، دائماً تولید رانت می کند. شهر تهران مصداق و آیینه تمام‌نمای شهری شدن سرمایه است. در نتیجه به دنبال این ساخت ساز فراوان و تراکم بیش از حد، با ترافیک و آلودگی هوا و دیگر پیامد های زیست محیطی مواجه می شویم.
از بین رفتن تنفس گاه های طبیعی بر اثر مداخلات ارگان های ذی نفع و ذی نفوذ در حریم شهر از دیگر پیامدهای زیست محیطی در شهر تهران است. بر اساس تعریف قانون، اشاره شده که حریم هیچ شهری نمی تواند از حد شهرستانش عبور کند. با توجه به طرح جامع حریم شهر تهران حدود ۶ هزار کیلومتر است، اما آنچه که شهرداری بر روی آن کنترل دارد، حدود ۲۳۰۰ کیلومتر است. بقیه آن تداخل حریمی است که شهر تهران با حریم شهرهای دیگر دارد و یکی از چالش‌های جدی مدیریت شهری است که هیچ تسلطی روی آن ها ندارد و شهرهای اطراف ادعا دارند که اینها حریم ماست و بر اساس قانون هم درست می گویند، اما آسیب آن را شهرداری تهران می بیند و به تبع آن شهر تهران که دارد تنفس گاه طبیعی خود را بر اثر دست اندازی ها و مداخلاتی که در حریم شهر تهران از طریق ارگان های ذی نفع و ذی نفوذ خیلی زیادی که در آنجا وجود دارد، چه نظامی و چه انتظامی از دست می دهد. تا دل شما بخواهد برای حریم تهران طرح تهیه شده است، اما سر سوزنی وضعیت تغییر نکرده است. دلیل این عدم تغییر همان اقتصاد سیاسی است که تاحدودی در موضوع ساخت و ساز و آلودگی هوا بدان اشاره شد. اقتصاد سیاسی حریم ایجاب می‌کند این شکل از نگهداری را. اقتصاد سیاسی که الان در حریم شهر تهران حاکم است ایجاد می کند که اصلاً حریم همین شکلی باشد و تا مادامی که آن تغییر پیدا نکند، حریم به همین شکل باقی خواهد ماند. به خاطر اینکه صاحب زر و زور آنجا یکی دیگر است شهرداری کاره ای نیست در آنجا.
یکی دیگر از حادترین مشکلات ما در حوزه محیط زیست، بحث پسماند است. ما روزانه ۶ هزار تن پسماند خانگی در تهران تولید می¬کنیم و نزدیک ۳۰ تا ۳۵ هزار تن نخاله ساختمانی. سرانه تولید پسماند در تهران نزدیک ۷۰۰ گرم برای هر نفر در روز است. این عدد خیلی جای چالش نیست، مدیریت پسماند است که چالش است. این مسئله چند عامل دارد که مهمترین آن به حوزه معماری و شهرسازی بر می گردد. ما وقتی می خواهیم پروانه یک ملک را صادر کنیم، الزامی به لحاظ قوانین شهرداری برای این‌که اتاقک پسماند در ساختمان ها داشته باشیم نداریم. در مقررات ملی ساختمان این الزام وجود دارد، ولی شهرداری آن را اجرا نمی‌کند. لذا خیلی از خانه ها در شهر تهران اتاقک پسماند ندارند. آلترناتیو جایگزین برای این اتاقک، مخازن ۱۱ هزار لیتری است که سر کوچه ها می-گذارند. من شهروند هر زمانی از روز که دلم بخواهد و هر میزانی که بخواهم زباله خود را در این مخازن می اندازم. شهرداری هم بر اساس یک سیستم مکانیزه از ساعت ۹ شب این ها را خالی می کند و دوباره فردا پر می شود. همین سیکل ادامه پیدا می کند. من شهروند به خاطر اینکه عوارض پسماند نمی دهم و اگر بدهم عادلانه نمی‌دهم، دغدغه ای برای کاهش تولید زباله و بازیافت و تفکیک ندارم. الان نظام عوارض پسماند بر اساس مساحت ملک محاسبه می شود. در صورتی که نظام عادلانه در دنیا این است که در صورتی که ایکس گرم تولید کردی، باید ایکس گرم عوارض بدهی؛ یعنی کاری ندارم که بگویند خانه شما چند متر است؟ می-گویند چقدر آشغال تولید کردی؟ سیکل جمع آوری پسماند در مناطق فعالیت در تهران گاهی سه بار در روز است که این یک هزینه هنگفتی را روی دست شهرداری می گذارد. اگر ما الزام ساخت اتاقک پسماند را در صدور پروانه بیاوریم و سطل ها را از سطح شهر جمع کنیم، علاوه بر این که به منظر شهر کمک کرده ایم چون عموماً تمیز نمی شوند و بوی بدی دارند خصوصا در فصل گرما به شهروند نیز مسئول اجازه نمی دهد که هر چقدر دلش می‌خواهد پسماند تولید کند و هر زمانی که تمایل داشته باشد آن را در سطل بیندازد، چون مخزن پسماند در خانه خودش است و شهرداری سه بار در هفته می آید مخزن شما را خالی می کند. بر اساس وزن زباله شما را شارژ می کند و شما مجبوری که سر ماه عوارض را پرداخت کنی. در غیر این صورت ماه ‌بعد آشغال شما را نمی برد. حال دیگر بماند که با بکارگیری این روش می توان به درآمدزایی پایدار شهرداری ها کمک کرد تا دیگر مجبور به تراکم فروشی نشوند و به دنبال آن آلودگی هوا تشدید نگردد.
در حوزه محیط زیست نیز بحث آلودگی صوتی و موجی هر دو در تهران جدی است، خصوصا آلودگی صوتی. خیلی هم تاثیرگذار است در حوزه منظر شهری. به دلیل اینکه خیلی از بزرگراه‌های ما از کنار بافت مسکونی عبور کرده است و سر و صدای خیلی زیادی را تولید می کند. ته خلاقیت شهرداری هم این بوده که از پنل های آکوستیک استفاده کنند. این پنل ها علاوه بر اینکه زشت هستند، در طولانی مدت هم مستهلک هستند و کارایی خود را از دست می دهند. بحث آلودگی صدا بسیار جدی است در شهر تهران. به طوری که در مطالعه ای که رابطه بین آلودگی صوتی و سلامت روانی شهروندان بررسی شده است، نتایج تقریباً فاجعه است. یعنی به همان اندازه که از آلودگی هوا داریم آسیب می‌بینیم، از آلودگی صوتی هم داریم متضرر می شویم. در حوزه تنوع زیستی و گیاهی تقریباً تمامی زیستگاه‌های طبیعی تهران غیر از پارک ها از بین رفته است. گونه های جانوری در تهران تنوع آنها بسیار کم شده است و گونه‌های غالب در شهر تهران کلاغ و گربه است. از نظر گونه های گیاهی هم خیلی از گونه های بومی شهر تهران منبعث از شرایط آب و هوایی و بدتر از آن شرایط ساخت و ساز در شهر تهران از بین رفته است. مثلاً شهر تهران یک گونه چنار بومی داشته است که الان تعداد محدودی از آن فقط در خیابان ولیعصر باقی مانده است. علاوه بر آن عدم ساماندهی رود دره های تهران به عنوان اندام واره های اکولوژیک شهر در نظام برنامه ریزی و طراحی شهر که می توانست از کوه البرز جاری شود تا به دشت تهران برسد و همچنین از بین رفتن چشمه های طبیعی در شهر تهران از دیگر موارد کم توجهی به ارزشهای اکولوژکی شهر به حساب می آید.
لذا همانطور که از گفت آورد بالا مشخص است، اساساً موضوعات زیست محیطی کلان تهران به شدت با مباحث اقتصادی سیاسی گره خورده است و تا زمانی که این دو با هم دیده نشود، انجام هزاران تحقیق و طرح راه به جایی نخواهد برد. از اینرو بهتر است که متخصصین، موضوعات زیست محیطی را از دریچه اقتصاد سیاسی در درس ها، پژوهش‌ها، طرح ها و تولید سیاست‌های شهری متاملانه مورد بازنگری و بازاندیشی قرار دهند. مباحثی که در ادبیات طراحی شهری در ایران جایگاه بسیار کم رنگی دارند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.